ستارگان معرفت - 15
48 بازدید
تاریخ ارائه : 11/8/2014 3:15:00 AM
موضوع: رجال و تراجم

ستارگان معرفت - قسمت پانزدهم

رجب برسى‏

« رجب بن محمد بن رجب الحافظ» از علما و انديشمندان اواخر قرن هشتم و اوايل قرن نهم هجرى است( 743- 813 ق). اين نام ظاهرا كامل ترين اسمى است كه طبق برخى نسخ از خود مؤلف به جا مانده است. وى در سروده‏هايش از تخلص« حافظ»،« رجب» و« برسى» استفاده كرده است. البته برخى تذكره نويسان نام« رضى الدين رجب بن محمد بن رجب البرسى الحلّى» را نيز ضبط كرده‏اند كه اطلاعات بيشترى به دست مى دهد. تا چند قرن پس از مرگش در هيچ يك از تذكره‏ها، ترجمه يا شرح حالى از او ديده نشده است. برخى غرابت افكار و دورى عقايدش را از اعتقادات رايج و معهود معاصرانش علت از قلم افتادن نام او مى دانند. شايد اولين تذكره نويسانى كه به طور مبسوط به شرح حال وى پرداختند شيخ حرّ عاملى( متوفاى 1104 ق) و ميرزا عبدالله افندى( متوفاى 1130 ق) باشند. البته پس از اين دو بسيارى به پيروى از آنها به شرح حال اين شخصيت پرداخته‏اند كه عمدتا بر پايه اطلاعاتى است كه اين دو ارائه كرده‏اند و در آنها كمتر مى توان نكات بديعى را يافت. از آنجا كه اين گزارش ها حدودا سه قرن بعد جمع آورى شده است، از اين عالم شيعى شناسنامه كامل و دقيقى در دست نيست و اكثر مواردى كه به اطلاعات فردى از وى بازمى گردد مورد ترديد است.

راجع به خاندان و همچنين اساتيد و شاگردان، و حتى آرامگاه وى بحث هايفراوانى صورت گرفته كه غالبا با ظن و گمان همراه است. حتى بر اساس اين سروده‏اش: و فى المولد و المحتد برسيا و حليا فقط مطمئن هستيم كه زادگاهش بُرس بوده است اما اين كه بُرس كجا است باز مورد بحث است و راجع به حلّه نيز بين صاحب نظران اختلاف وجود دارد عده‏اى بنابر همين بيت، اصل و نسب بُرسى را از حلّه مى دانند. و برخى ديگر حلّه را محل سكونت و اقامت بُرسى قلمداد كرده‏اند. اگر تنها همين بيت شعر مستند هر دو طايفه باشد، احتمالاً اختلاف به معناى لغوى« محتد» بازمى گردد.

در شرح احوالى كه حرعاملى و افندى از وى به دست داده‏اند، براساس برداشت از نوشته‏ها و سروده‏هايش، وى را محدث، فقيه، اديب و صوفى دانسته‏اند و شيخ حر به خصوص در يادكردهايش از وى در الجواهر، بارها او را« عارف» خوانده‏است. درباره عرفان او بايد يادآور شد كه زمينه‏اى قوى از عرفان نظرى در سراسر نوشته‏هايش وجود دارد؛ شيبى بر پايه تحليل مشارق الانوار، به مطالعه نسبتاً گسترده‏اى پرداخته، و پى جوى ارتباط انديشه او با شخصيتهايى چون سيد حيدر آملى و فضل الله حروفى و تأثر او از عارفان متقدم چون حلاج بوده است.

برسى بر علم اسرار حروف و اعداد نيز آگاهى داشت و اين امر در سراسر آثارش، به خصوص مشارق، در شرح اخبار به ياريش آمده است. وى از ذوق ادبى نيز بهره داشت و افزون بر توانايى در نثر، در سرودن شعر نيز چيره دست بود.

برسى در مرور كوتاه خود بر عقايد اماميه، پاى بندى خود به‏اعتقادات مشهور اين مذهب را نشان داده‏است و ضمن معرفى دو گروه‏اهل افراط و تفريط، خود را از« نمط اوسط» دانسته كه آنان را« عارفون» خوانده‏است. برسى با اينكه بارها از غلات انتقاد كرده، بازتاب برخى انديشه‏ها در نوشته‏هاى وى موجب گمانهايى درباره عقايد خاص مذهبى او شده‏است. بايد دانست كه‏او خود متوجه ويژگى توهم زاى كتابش بوده، و بارها اين نكته را كه برخى معاصرانش اين تعاليم را برنخواهند تافت، گوشزد كرده‏است.

به‏هر حال، حر عاملى بر وجود« افراط» در كتاب او صحه گذارده، و بدون اشاره به ناقدان، يادآور شده است كه برخى او را به« غلو» منتسب ساخته‏اند. مجلسى نيز در يادكردى از او، با تعبيرى محتاطانه‏از وجود مطالبى« موهم خبط و خلط و ارتفاع» در كتاب وى سخن آورده است. در عين حال، برخى به صراحت او را از غلو برى دانسته، و مسأله او را در حد شذوذ و غرابت شمرده‏اند. همين انتقادها موجب گشته است تا در نقد رجالى، حر عاملى از عدم علم به وثوق برسى سخن به ميان آورد و مجلسى رواياتى را كه وى بدان متفرد بوده‏است، در خور اعتماد نشمرد. گفتنى است كه هم مذهب و هم وثاقت برسى در نقل، در آثار معاصران نيز موضوع بحث و گفت و گوست.

در واقع، آنچه‏از غرابت در آثار برسى، به خصوص مشارق ديده مى شود، بخشى ناشى از اخبار متفرد اوست كه در ديگر متون حديثى شيعه يافت نمى شود و بخشى ديگر ناشى از شروحى است كه وى بر اخبار گوناگون به دست داده‏است. درباره تفرد او در نقل روايات، از جمله رواياتى بلند چون خطبه افتخار و خطبه تطنجيه، بايد توجه داشت كه وى به طيف درخور توجهى از منابع متقدم شيعه، از جمله الواحدة ابن جمهور دسترسى داشته‏است.

آثار

تاكنون پانزده- شانزده اثر به رجب بُرسى نسبت داده شده است كه عمدتا رساله‏هاى مختصرى است كه وى به منظور اظهار ارادت به ائمه اطهار( ع) به ويژه امام على( ع) نوشته است.

1- مشارق انوار اليقين فى اسرار اميرالمومنين 2- الالفين فى وصف سادة الكون 3- تفسير سوره التوحيد 4- لوامع انوار التمجيد و جوامع اسراره فى التوحيد، متنى است كوتاه مشتمل بر اعتقادات مؤلف كه به عنوان مقدمه‏اى بر مشارق بدان الحاق شده است. 5- مشارق الامان فى لباب حقائق الايمان، با مضمونى نزديك به مشارق الانوار كه‏از آخرين نوشته‏هاى برسى است. 7- الدر الثمين فى خمسمائه آيه نزلت فى اميرالمومنين( ع). 8- اسرار النبى و فاطمه و الائمه( ع) و....

از سروده‏هاى برسى نيز قطعه‏هايى برجاى مانده كه‏همگى در باب فضايل اهل بيت( ع) است. فخرالدين احمد بن محمد سبعى احسايى( د پس از 960 ق)، قصيده‏اى از وى در مدح امام على( ع) را تخميس كرده‏است.