ستارگان معرفت - 8
33 بازدید
تاریخ ارائه : 10/14/2014 1:50:00 PM
موضوع: رجال و تراجم

ستارگان معرفت - قسمت هشتم

ابن ابى الحديد معتزلى‏

معرفى اجمالى‏

ابن ابى الحديد، عزالدين ابوحامد عبدالحميد بن هبه‏الله بن محمد بن محمد بن محمد بن حسين بن ابى الحديد مداينى، دانشمند، شاعر، اديب، فقيه شافعى و اصولى معتزلى در اوّل ذيحجه 586 ق در مداين ديده به جهان گشود و در همان شهر پرورش يافت. علم كلام و اصول آموخت. پدرش قاضى مداين بود. عزالدين در كودكى و به قولى در جوانى به بغداد رفت و در آن شهر در محضر علما و بزرگان مشهور بغداد كه بيشتر آنها شافعى مذهب بودند، به قرائت كتب و اندوختن دانش پرداخت و در محافل علمى و ادبى شركت جست و به قول صاحب نسمهالسحر، معتزلى جاحظى شد. نيز از ابوالبقاء عكبرى و ابوالخير مصدق بن شبيب واسطى ادب آموخت و به مناسبت نزديكى عقيدتى با ابن علقمى( د 656 ق) وزير اديب و دانشمند مستعصم آخرين خليفه عباسى در شمار كاتبان ديوان دارالخلافه درآمد. از اين رو ابن ابى الحديد قصايد السبع و شرح نهج‏البلاغه را به نام او نوشت.

در 642 ق در نخستين يورشهاى مغول به بغداد كه سپاه عباسى به فرماندهى شرف‏الدين اقبال شرابى سپهسالار مستعصم بالله سپاه مغول را شكست داد، ابن ابى الحديد پيروزى سپاه بغداد را نتيجه تدبير ابن علقمى دانست و قصيده‏اى در تهينت و ستايش وى سرود كه ابياتى از آن در شرح نهج البلاغه ثبت است. وى ابتدا كتابت دارالتشريفات را برعهده داشت. در 629 ق به كتابت خزانه منصوب شد و مدتى بعد كاتب ديوان گرديد. در صفر 642 ق به عنوان ناظر حلّه تعيين شد. سپس« خواجه» امير علاءالدين طَبّرْس گرديد و پس‏ازآن ناظر بيمارستان عضدى و سرانجام ناظر كتابخانه‏هاى بغداد شد.

ابن ابى الحديد در شعر طبعى رسا داشت و در انواع مضامين شعر مى‏گفت؛ ولى مناجات و اشعار عرفانى او مشهورتر است. اطلاعات او درباره تاريخ صدر اسلام نيز گسترده بود. علامه حلى از پدر خود، و او از ابن ابى الحديد روايت كرده‏اند. وى در اصول معتزلى و در فروع شافعى بود و گفته شده است كه مشربى ميان تسنن و تشيع برگزيده بود. در مباحث عقيدتى خود در شرح نهج البلاغه به موافقت با جاحظ تصريح دارد؛ به همين لحاظ او را معتزلى جاحظى شمرده‏اند.

بررسى شرح نهج‏ البلاغه او نشان مى‏دهد كه برخلاف نظر ابن كثير كه وى را شيعى غالى شمرده است، مى‏توان او را معتزلى معتدلى دانست. او در آغاز كتابش اتفاق همه شيوخ معتزلى خود( متقدمان، متأخران، بصريان و بغداديان) را بر صحت شرعى بيعت با ابوبكر نقل مى‏كند و تصريح مى‏نمايد كه از رسول خدا نصّى بر آن بيعت وارد نشده، بلكه تنها انتخاب مردم كه هم به اجماع و هم به غيراجماع راه تعيين پيشوا شمرده شده، موجب صحت آن است، اما ابن ابى الحديد به پيروى از مكتب معتزله بغداد على( ع) را افضل از خلفاى سه گانه مى‏داند و تصريح مى‏كند كه آن حضرت هم در كثرت ثواب و هم در فضيل و خصال حميده از ديگران افضل است. ليكن به عقيده وى افضليت امام ضرورى نيست و در خطبه آغاز كتاب در همين معنى گفته است: سپاس خداوندى را كه مفضول را بر افضل مقدم داشت.

وى در حمله هلاكوخان به بغداد در قمرى محكوم به قتل شد ولى با وساطت بزرگان نجات يافت، اما سال ق او در سن سالگى در بغداد از دنيا رفت.

آثار

تأليفات ابن الحديد را تا 15 اثر برشمرده‏اند كه مشهورترين آنها موارد ذيل است:

1. شرح نهج البلاغه‏

2. الفلك الدائر على المثل السائر

3. السبع العلويات يا قصائد السبع العلويات‏

4. نظم كتاب الفصيح ثعلب‏

منبع مقاله:

دايره المعارف بزرگ اسلامى جلد 2 صفحه 640