ستارگان معرفت - 1
21 بازدید
تاریخ ارائه : 10/6/2014 10:23:00 AM
موضوع: رجال و تراجم

ستارگان معرفت

قسمت اول : حسن بن ابى الحسن ديلمى‏

ولادت‏

تاريخ ولادت ابو محمد، حسن بن ابى الحسن ديلمى دقيقا مشخص نشده، اما به طور حتم، از علماى قرن هشتم هجرى است.

بعضى نام او را چنين گفته ‏اند: حسن بن ابى الحسن بن محمد ديلمى، كه محمد نام جد آن بزرگوار است. بعضى ديگر گفته ‏اند: حسن بن ابى الحسن، محمد ديلمى كه محمد را نام پدر او دانسته ‏اند و كنيه ‏اش را ابو الحسن.

صاحبان تراجم و علماى رجال پيرامون اين مسئله بسيار بحث و مناظره كرده ‏اند.

اما گذشته از تمام بحث‏ها نظريه صحيح اين است كه:« محمد» نام جد آن بزرگوار است نه پدر او و صحيح اين است:حسن بن ابى الحسن بن محمد ديلمى‏.

دليل ما بر اين مدعا آن است كه مصنف در كتاب شريف اعلام الدين، ص 97 مى‏فرمايد:« يقول العبد الفقير إلى رحمة الله و عفوه، الحسن بن على بن محمد بن الديلمى تغمده اللّه برحمته و مسامحته و غفرانه، جامع هذا المجموع...» از اين عبارت به وضوح پيدا است كه نام او حسن، نام پدر او على، و نام جد او محمد است و كنيه ابو الحسن كنيه رايج براى نام على است نه محمد.

مقام علمى‏

براى درك مقام علمى هر كس، بايد نظرى به كلمات بزرگان معاصر و متأخر از او انداخت و ديد كه آنها چگونه شخص مورد نظر را معرفى كرده‏ اند.

با نگاهى اجمالى به كلمات بزرگان پيرامون ديلمى صفاتى همچون: عارف، عالم، محدث، كامل، وجه من كبار اصحابنا فى الفقه و الحديث و العرفان و المغازى و السير و... را در وصف او مى‏بينيم.

از حيث اعتماد و وثاقت هم، همين بس كه علامه مجلسى رحمه الله كتاب شريف اعلام الدين و ارشاد القلوب را از آن بزرگوار در بحار الانوار نقل كرده.

صاحب وسائل الشيعه نيز، بسيار از كتابهاى او نقل مى‏كند و اين به خاطر اعتماد بزرگان به وثاقت او و مقام علمى و تقواى آن بزرگ مرد عرصه علم و تقوا است.

پس به اعتراف جميع بزرگانى كه نامى از ديلمى برده‏اند، او از بزرگان اصحاب اماميه در علوم مختلف، خصوصا فقه و حديث و عرفان است.

طبقه‏

در مورد طبقه حسن بن على ديلمى نيز، مانند سال ولادت او اختلاف فراوانى است به طورى كه بعضى او را از علماى قرن پنجم دانسته‏اند و بعضى تا قرن نهم را ذكر كرده‏اند.

با قطع نظر از تمام اقوال كه در كتب تراجم به صورت مبسوط ذكر شده، نتيجه‏اى كه در چند جمله خلاصه، به عنوان نظر نهايى مى‏توان قبول كرد آن است كه:

با توجه به نقل ديلمى از ورام بن ابى فراس، متوفاى 605 هجرى، در جلد اول كتاب؛ و نقل او از كتاب شريف الألفين علامه حلى، متوفاى 726 هجرى، در جلد دوم كتاب ارشاد القلوب؛ روشن مى‏شود كه حسن بن على ديلمى متأخر از آن دو بزرگوار است.

همچنين ابن فهد حلى متوفاى 841 هجرى در« عدة الداعى» از ديلمى مطلب نقل مى‏كند.

از اين توضيحات نتيجه مى‏گيريم كه: دوران زندگى حسن بن ابى الحسن ديلمى قطعا بين سال‏هاى 726 تا قبل از 841 بوده است( البته ممكن است چند سال تفاوت وجود داشته باشد).

با اين بيان، نيازى به بحث‏هاى طولانى ذكر شده در كتب تراجم و رجال وجود ندارد.

تأليفات‏

1- ارشاد القلوب الى الصواب: اين كتاب معروف‏ترين كتاب ديلمى است و در دو جزء تأليف شده، جزء اول در مواعظ و حكمت‏هاى قرآن و سنت و جزء دوم در مناقب امير المؤمنين على عليه السلام و ائمه طاهرين عليهم السلام.

ارشاد القلوب بارها در ايران و نجف چاپ شده است اما چاپ موجود در برنامه، بدون مقدمه و تحقيق و فهرست‏هاى لازم است. ان شاء الله بزودى به بهترين وجه تجديد چاپ شود، چرا كه كتابى بسيار ارزشمند در اخلاق و مواعظ است.

2- غرر الأخبار و درر الآثار: در مناقب اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام.

اين كتاب ظاهرا هنوز چاپ نشده و به صورت خطى در كتابخانه ملى موجود است.

3- اعلام الدين في صفات المؤمنين: از كتابهاى مهم ديلمى، و شامل مواعظ بلند اخلاقى است و در آن بحث‏هاى كلام، تفسير، مواعظ، ادعيه، صفات حسنه و رذائل اخلاق و بحث‏هاى متنوع و فراوان ديگرى از كلام معصومين عليهم السلام نقل كرده است.

اين كتاب در 530 صفحه و با تحقيق و مقدمه خوبى به چاپ رسيده است.

4- الأربعون حديثا: كتابى است كه چاپ نشده و نسخه آن هم يافت نمى‏شود.

از بين كتب فوق، كتاب ارشاد القلوب و اعلام الدين از جمله مآخذ بحار الانوار هستند و علامه مجلسى بسيار در بحار از آنها نقل كرده است.

وفات‏

تاريخ وفات ديلمى به طور تعيين، مشخص نيست؛ اما بنابر نقل علامه سيد محسن امين در اعيان الشيعه، ج 1، ص 537، وفات او در سال 841 هجرى بوده است.

اين نظريه، با توجه به مطالبى كه پيرامون طبقه و دوران زندگى ديلمى اشاره كرديم قريب به واقع جلوه می ‏كند.